Το «Πιστεύω» του Πάπα χωρίς Filioque διχάζει τους καθολικούς - Κίνηση συμφιλίωσης με την Ορθοδοξία

Ο Πάπας Λέων ΙΔ' προκάλεσε έντονες αντιδράσεις σε συντηρητικούς καθολικούς κύκλους με την αποστολική επιστολή In Unitate Fidei. Στην επιστολή αυτή, ο Ποντίφικας προτείνει τη χρήση του Συμβόλου της Πίστεως στην αρχική του μορφή, όπως συντάχθηκε στις πρώτες δυο Οικουμενικές Συνόδους, παραλείποντας τη λατινική προσθήκη Filioque (ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και εκ του Υιού).

Ο Πάπας Λέων κάλεσε τους Χριστιανούς να υπερβούν τις «θεολογικές διαμάχες» που δεν εξυπηρετούν πλέον την υπόθεση της ενότητας και να ανακαλύψουν ξανά μαζί την πίστη που ομολογήθηκε στη Σύνοδο της Νίκαιας πριν από 1.700 χρόνια.

Αυτή η κίνηση του Πάπα Λέοντα εκτιμάται ως μια ισχυρή χειρονομία καλής θέλησης και διαλόγου προς την Ορθοδοξία. Η επιστολή συνδέεται άμεσα με το επικείμενο πρώτο επίσημο ταξίδι του Πάπα Λέοντα στην Τουρκία.

Η συνάντηση με τον Οικουμενικό Πατριάρχη

Ο Πάπας Λέων την Πέμπτη (27/11) θα πραγματοποιήσει το πρώτο του επίσημο ταξίδι. Προορισμός θα είναι η Τουρκία, σε ανταπόκριση της επίσημης πρόσκλησης του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου να επισκεφθούν από κοινού την Νίκαια της Βιθυνίας, τον τόπο που συνήλθε η Α' Οικουμενική Σύνοδος πριν από 1.700 χρόνια.

Ο Ποντίφικας θα συναντηθεί με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο Α' για ένα κοινό προσκύνημα στη Νίκαια της Βιθυνίας, τον τόπο της Α' Οικουμενικής Συνόδου, με αφορμή την 1700ή επέτειο. Η παραμέριση του Filioque επιδιώκει να αφήσει πίσω τις ιστορικές διαφωνίες και να ενισχύσει τη συμφιλίωση και την πορεία προς την ορατή ενότητα μεταξύ των Εκκλησιών.

Μάλιστα, ο ποντίφικας πριν ακόμα πατήσει το πόδι του στην Κωνσταντινούπολη προχώρησε σε μια κίνηση συμφιλίωσης προς την ορθόδοξη Εκκλησία και την θεολογία. Ο Πάπας Λέων προτείνει την επιστροφή στο αρχικό κείμενο του Συμβόλου της Πίστεως ως βάση για τον οικουμενικό διάλογο, παραλείποντας ρητά το Filioque (τη λατινική προσθήκη ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και εκ του Υιού). Η κίνηση αυτή, σύμφωνα με τον Πάπα, είναι συνειδητή επιλογή για τη συμφιλίωση με τις Ανατολικές Εκκλησίες. Επισημαίνει δε ότι η εισαγωγή του Filioque στη ρωμαϊκή λειτουργία έγινε μόλις το 1014.

«Πιστεύω» χωρίς το Filioque

Στην αποστολική επιστολή In unitate fidei («Στην Ενότητα της Πίστης») ο Πάπας Λέων γράφει χαρακτηριστικά: «θα ήθελα αυτή η Επιστολή να ενθαρρύνει ολόκληρη την Εκκλησία να ανανεώσει τον ενθουσιασμό της για την ομολογία της πίστης», γράφει ο Πάπας Λέων, τονίζοντας ότι το Σύμβολο της Πίστεως όπως συντάχθηκε στις δυο Οικουμενικές Συνόδους της Νίκαιας (325 μ.Χ.) και Κωνσταντινούπολης (381 μ.Χ.) «για αιώνες... υπήρξε η κοινή κληρονομιά των Χριστιανών, και αξίζει να ομολογείται και να νοείται με ολοένα και πιο νέους και επίκαιρους τρόπους».

Το Σύμβολο της Πίστεως της Νίκαιας «μπορεί να είναι η βάση και το σημείο αναφοράς» για ένα ανανεωμένο ταξίδι προς την πλήρη κοινωνία μεταξύ των Χριστιανών, επισημαίνει ο Πάπας. «Μας προσφέρει ένα πρότυπο αληθινής ενότητας σε νόμιμη ποικιλομορφία. Ενότητα στην Τριάδα, Τριάδα στην Ενότητα, διότι η ενότητα χωρίς πολλαπλότητα είναι τυραννία, η πολλαπλότητα χωρίς ενότητα είναι κατακερματισμός».

«Πρέπει, συνεπώς, να αφήσουμε πίσω τις θεολογικές διαμάχες που έχουν χάσει την ύπαρξή τους (raison d’être) προκειμένου να αναπτύξουμε μια κοινή κατανόηση και, ακόμη περισσότερο, μια κοινή προσευχή προς το Άγιο Πνεύμα, ώστε να μας συγκεντρώσει όλους μαζί σε μία πίστη και μία αγάπη», συνεχίζει η επιστολή.

Το έγγραφο αναφέρει, παραθέτοντας ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο L’Osservatore Romano στις 13 Σεπτεμβρίου 1995, ότι «η Καθολική Εκκλησία αναγνωρίζει την συνοδική, οικουμενική, κανονιστική και αμετάκλητη αξία του Συμβόλου που ομολογήθηκε στα Ελληνικά στην Κωνσταντινούπολη το 381 από τη Δεύτερη Οικουμενική Σύνοδο», χωρίς το Filioque.

Προσθέτει περαιτέρω ότι «καμία ομολογία πίστης ιδιαίτερη σε μια συγκεκριμένη λειτουργική παράδοση δεν μπορεί να έρχεται σε αντίθεση με αυτήν την έκφραση της πίστης που διδάχθηκε και ομολογήθηκε από την αδιαίρετη Εκκλησία».

Ενόχληση σε συντηρητικούς καθολικούς κύκλους

Η πρωτοβουλία και η παραίνεση του Πάπα για το Σύμβολο της Πίστεως έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις σε συντηρητικούς Καθολικούς κύκλους. Σχολιαστές, όπως ο Murray Rundus και το Radical Fidelity, εκφράζουν ανησυχία ότι η δήλωση του Πάπα ότι οι διαμάχες «έχουν χάσει την ύπαρξή τους» υπονοεί ότι δογματικές αλήθειες όπως το Filioque ή το Πρωτείο του Πάπα είναι είτε διαπραγματεύσιμες είτε «ηθικά αδιάφορες», κάτι που θεωρούν ασυμβίβαστο με την Καθολική διδασκαλία.

Γράφοντας για το Pelican+, ο καθολικός σχολιαστής Murray Rundus χαρακτήρισε αυτό το απόσπασμα «ένα από τα πιο ανησυχητικά και μπερδεμένα μέρη του εγγράφου».

«Εδώ βρίσκεται το κύριο πρόβλημα που έχω με το κείμενο και πιστεύω ότι εισάγει ένα στοιχείο σύγχυσης στις σχέσεις Καθολικών και Ορθοδόξων. Εάν το Filioque και τα δόγματα που σχετίζονται με τον θεσμό του Παπισμού δεν δικαιολογούν πλέον τον χωρισμό, τότε είτε αυτά τα δόγματα πρέπει να θεωρηθούν διαπραγματεύσιμα, είτε ο χωρισμός πρέπει να αντιμετωπιστεί ως ηθικά αδιάφορος. Και οι δύο επιλογές είναι ασυμβίβαστες με την Καθολική Εκκλησιολογία», δήλωσε ο Rundus.

Το Radical Fidelity, ένα παραδοσιακό Καθολικό ιστολόγιο, επέκρινε επίσης το απόσπασμα: «Αυτό εγείρει το ανησυχητικό ερώτημα: Ποιες διαμάχες; Το filioque; Το πρωτείο του Πάπα; Η Αποστολική Διαδοχή; Η μετουσίωση; Η δικαίωση; Τα Μαριανά δόγματα; Κάθε μία από αυτές τις λεγόμενες διαμάχες κατέληξε σε αλάθητες διδασκαλίες που καθορίστηκαν από την Εκκλησία υπό την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος. Η δογματική αλήθεια ποτέ δεν χάνει τον σκοπό της».

Το Σύμβολο της Πίστεως και η ιστορία του

Η πρώτη Οικουμενική Σύνοδος της Νίκαιας (325 μ.Χ.) καθόρισε το ομοούσιο του Υιού με τον Πατέρα για να αντιταχθεί στον Αρειανισμό, ενώ η Β' Σύνοδος της Κωνσταντινούπολης (381 μ.Χ.) ολοκλήρωσε τη διδασκαλία για το Άγιο Πνεύμα, επιβεβαιώνοντας τη Θεότητά Του και τη λατρεία μαζί με τα άλλα δύο Πρόσωπα. Μόνο αιώνες αργότερα, μεταξύ του 8ου και του 11ου αιώνα, η Λατινική Δύση εισήγαγε σε λειτουργικά σύμβολα — όχι σε συνοδικούς κανόνες — την έκφραση «Filioque», για να τονίσει τη μοναδική θεία προέλευση του Αγίου Πνεύματος εντός της Αγίας Τριάδας. Η Ανατολή, μη έχοντας συμμετάσχει σε αυτήν την εξέλιξη, αμφισβήτησε τη νομιμότητά της, θεωρώντας την μονομερή παρέμβαση σε οικουμενικά κείμενα.

Στα τέλη του 17ου αιώνα, ειδικά στη Σκωτία και την Αγγλία, ορισμένοι Χριστιανοί εισήγαγαν τον λεγόμενο «πλατυδιπλοπισμό» (latitudinarianism), μια προσέγγιση που περιόριζε την πίστη σε «λίγα γενικά» άρθρα, θεωρώντας επαρκή την προσκόλληση στις πρώτες ομολογίες πίστεως για τη σωτηρία. Αυτή η άποψη, η οποία θα αποτελούσε τη βάση μεταγενέστερων προσπαθειών οικουμενικού διαλόγου, καταδικάστηκε από τον Πάπα Πίο Θ' στον Syllabus of Errors (1864) ως επικίνδυνη παρέκκλιση, επειδή εκκένωνε τον πλούτο και την ακρίβεια της Καθολικής διδασκαλίας, αφήνοντας χώρο για ασαφείς ερμηνείες και απόψεις αντίθετες προς την αποκαλυφθείσα αλήθεια.